Hava Kirliliği İndeksi (AQI) Hesaplama

Bir hava kalitesi uygulamasında gördüğünüz "AQI: 85" gibi tek bir sayı, aslında havadaki tek bir kirleticiyi değil, genellikle **altı farklı kirleticinin** (PM2.5, PM10, ozon, karbon monoksit, kükürt dioksit, azot dioksit) ayrı ayrı hesaplanan indekslerinden **en yükseğini** yansıtır. Hava Kirliliği İndeksi (AQI) hesaplama, ham kirletici ölçümlerini (μg/m³ gibi teknik birimlerde), herkesin anlayabileceği standart bir 0-500 ölçeğine çevirir.

Bu standartlaştırma, farklı kirleticilerin birbirinden çok farklı ölçüm birimlerine ve sağlık etki eşiklerine sahip olması sorununu çözer — AQI, bu karmaşıklığı tek bir anlaşılır sayıya indirger.

AQI hesaplaması, her kirletici için önceden belirlenmiş **kesme noktaları (breakpoints)** arasında doğrusal interpolasyon kullanır:

**AQI = [(IHi − ILo) ÷ (BPHi − BPLo)] × (Cp − BPLo) + ILo**

Burada Cp ölçülen kirletici konsantrasyonunu, BPLo ve BPHi bu konsantrasyonun düştüğü aralığın alt ve üst sınırlarını, ILo ve IHi ise bu aralığa karşılık gelen AQI alt ve üst sınırlarını ifade eder. Örnek verelim: PM2.5 için 12,1-35,4 μg/m³ aralığı, AQI 51-100 aralığına karşılık gelir. Eğer ölçülen PM2.5 değeri 20 μg/m³ ise: [(100-51)/(35,4-12,1)] × (20-12,1) + 51 ≈ **67,5** — bu, "Orta" kategorisine karşılık gelen bir AQI değeridir.

Yukarıdaki araca ölçülen kirletici konsantrasyonunu (örneğin PM2.5 için μg/m³ cinsinden) girdiğinizde, karşılık gelen AQI değerini ve sağlık kategorisini hesaplar. Bu, ham ölçüm verilerini yorumlarken ya da farklı kaynaklardan gelen hava kalitesi verilerini standart bir ölçekte karşılaştırırken pratik bir çözüm sunar.

Bu aracı; çevre sağlığı ile ilgilenen bireyler, hava kalitesi verilerini analiz eden araştırmacılar ve solunum rahatsızlığı olan, hava kalitesini yakından takip etmesi gereken kişiler için tasarladık.

AQI ölçeği, altı renk kodlu kategoriye bölünür: **0-50 (İyi, yeşil)**, **51-100 (Orta, sarı)**, **101-150 (Hassas Gruplar İçin Sağlıksız, turuncu)**, **151-200 (Sağlıksız, kırmızı)**, **201-300 (Çok Sağlıksız, mor)**, **301-500 (Tehlikeli, bordo)**. Her kategori, farklı bir davranışsal öneriyle eşleştirilir — örneğin "Hassas Gruplar İçin Sağlıksız" kategorisinde, astım hastaları ve yaşlılar için dış mekan aktivitesini sınırlamak önerilirken, genel popülasyon için henüz bir uyarı gerekmeyebilir.

Bu kademeli yapı, AQI'nin sadece bir "kirlilik ölçer" değil, aynı zamanda bir **davranış rehberi** olarak tasarlandığını gösterir — sayı büyüdükçe, önerilen önlemler de kademeli olarak sıkılaşır.

Altı kirletici arasında PM2.5 (2,5 mikrometreden küçük partikül madde), sağlık açısından özellikle endişe vericidir — çünkü bu kadar küçük partiküller, akciğerlerin derinliklerine, hatta kan dolaşımına kadar nüfuz edebilir; PM10 gibi daha büyük partiküller genellikle üst solunum yollarında filtrelenir. Bu nedenle pek çok güncel hava kalitesi raporunda, günlük AQI değeri genellikle **PM2.5 kaynaklı** olarak belirlenir çünkü bu kirletici, çoğu şehir ortamında en yüksek sağlık riskini taşıyan bileşendir.

Bu bilgi, bir AQI raporunu okurken "hangi kirletici bu sayıyı belirliyor" sorusunu sormanın neden önemli olduğunu gösterir — aynı AQI değeri, kaynağına göre (örneğin bir orman yangını dumanından mı, trafik kaynaklı ozon birikiminden mi) farklı sağlık önlemleri gerektirebilir.